نگارش : دکتر رضا جمالیان

بیائیم بدون شایستگی های کافی بر کتابها مقدمه ننویسیم

در برخی از موارد که مؤلفی کتابی را می نویسد ، ممکن است برای روشنگری و بیشتر اظهارنظر یا انتقاد آنرا به فردی  تقدیم کند که در آن زمینه دارای مقام علمی و آکادمیک بسیار بالایی است و در آن حوزه همه یا اکثریت او را به استادی و صاحب نظری قبول دارند . از این مقدمه ی کوتاه مشخص می شود که مقدمه نویسی شایسته ی دارنـدگان بالاترین و والاتــرین مقام علمی است ، نــه صاحب بــالاترین مقام اداری ، هر چند بصورت معمول برخی یا بسیاری از صاحبان مقام اداری هم به ویژه در کابینه های تکنوکرات ، صاحب مدارج و سوابق علمی بالائی هم هستند .

شاید مثالی نارسایی بیانی یا نگارشی اینجانب را بهتر روشن کند . تصور بفرمائید یک پژوهشگر پس از سالها تحقیق در زمینۀ کویرهای ایران با جمع آوری یافته های خویش و مراجعه به آخرین پژوهشهای جهانی موفق به تألیف کتابی شده است . در سنتهای اداری عهد قاجار برای دریافت صله یا مقام آنرا به والی و شاهزاده ای تقدیم می کرد و یا در مقدمه اغراقی و زیادی از بزرگی و [ بخشندگی ] او یاد می کرد ... در عصر ما این نویسنده برای مقدمه نویسی و اظهار نظر بر این کتاب آنرا به استاد و پژوهشگری تقدیم می کند که نه تنها در حوزه های فرهنگی ، پژوهشی و دانشگاهی ایران ، بلکه در سطح جهانی همه او را می شناسند . حتی اگر به ضرورت سابقه ی سالها پژوهش ، تدریس و کارهای میدانی بازنشسته شده باشد . خوشبختانه دراین زمینه ی کویر شناسی بیشتر ایرانیان این فرد فرهیخته را می شناسند . 

متأسفانه در سالهای اخیر عده ای با بضاعت علمی ناچیز به فکر مقدمه نویسی افتاده اند و حداکثر با عناوینی مانند رئیس ! و احیاناً با ذکر عناوین دکتر و استادیار که به برکت انبوه دانشکده ها و مؤسسات آموزشی در ایران بسیار فراوان شده اند و یا براساس برخی شنوده ها برای کسب این مدارج گاهی نیازی هم به مراجعه به این مراکز نیست ، برخی از دوستان آنان را تشویق به مقدمه نویسی بر آثار و حتی ترجمه های آنها می کنند . این افراد با مقدمه های به اصطلاح فرنگیان دکوراتیو و بزرگ منشانه عده ای از عقاید و باورهای جاهلانه ، منسوخ و غیر علمی را در چیزی به عنوان مقدمه بر آن کتاب ترجمه شده می نویسند یا می افزایند که در بسیاری از موارد حتی صفحه ای از متن آن کتاب اصلی را با ترجمه ی ارائه شده که بصورت کلیشه ای « بسیار روان » عنــوان می شود ، مطالعه و مقایسه نکرده اند . متـأسفانه گـاهی بنظر می آیــد عقده های خود شیفتگی و خود بزرگ بینی مشوق آنها به بسیار مقدمه نویسی مرضی شده است .

اینجانب براساس مدارک دانشگاهی که پرافتخارترین آنها که همیشه با عناوین MD, MPH. DTM& H از آن یاد می کنم که هر سه از دانشگاه تهران و دانشکده های پزشکی و بهداشت آن است و چند دورۀ مطالعاتی که دراین دوران که بندرت مدارس و مدارج علمی جعل هم می شوند ، ورقه ی آنها را بر دیواره های مطب نصب کرده ام و مربوط به دوره های کوتاه مدت فرصت مطالعاتی در دانشکدۀ بهداشت دانشگاه هاروارد ، دانشگاه آمریکایی بیروت ، مرکز مبارزه با سرطان مارسی ( فرانسه ) و اخذ یک ورق کاغذ به عنوان طی دوره ترموگرافی ، تعداد بسیار زیادی مقالات علمی در کنگره های جهانی و بین قاره ای و مجله علمی دانشکده های پزشکی و مجله علمی نظام پزشکی هستم . این مطالب را نه به عنوان مفاخره بلکه برای یک نتیجه اخلاقی ذکر می کنم . زمانی که فردی با اصرار بر پایه بیشتر از 100 کتاب که اینجانب بیشتر آنها را ترجمه کرده ام ، از من تقاضای مقدمه نویسی کتابی را می کنند ، مطالبی را ذکر می کنم که شایسته است برخی از افراد مشابه من هم ، به آنها عنایت کنند :

اگر در دنیای امروز ، کسانی که کتابهای درسی پزشکی را می نویسند که در سطح جهانی تدریس می شوند که معمولاً چند ده نفر هستند پزشکان درجه اول ، کسانیکه در بیمارستانهای دانشگاهی درجه اول جهان به کار مشغول هستند در مقایسه با نویسندگان کتابهای درسی ـ که تعداد آنها در مقایسه با مؤلفان کتابهای مرجع درسی زیاد هم هستند ، پزشکان درجه دو و بهترین استادان بالینی کشورمان را که چندان زیاد هم نیستند دراین طبقه بندی درجۀ سوم تلقی کنیم ، انبوه کسانیکه که مثل بیشتر ما ها متخصص و جزء هیات های آموزشی هستند یا بوده ا ند و یا اصلاً نیستند ، درجۀ چند هستند ؟ به باور من که جامعۀ پزشکی ایران را از با سوادترین جوامع پزشکی جهان می دانم ، این مقدمه نویسی ها را که حاضر به اثبات آنها با ارائه مثالهای متعدد هستم در بسیاری از موارد غرض آلود ، مفاخره آمیز ، تحسین غیر واقعی یا هدف دار برای کسب اعتبار برای نویسنده ی کتاب و در بسیاری از موارد مضحک و خنده دار می دانم ...

برای مثال و حفظ درجاتی از عیب پوشی ، درحدود 8 سال پیش فردی که به اعتبار تنها یک ورقه ی پزشکی عمومی و بیشتر مهارت در ارتباطات اجتماعی و کسب محبوبیت در آستان رئیس مربوطه در یک واحد آموزشی کوچک مطلبی را به عنوان یک کتاب علمی ترجمه کرده بود که در شناسنامه کتاب آن اثر جزء داستانهای علمی و مناسب برای گروه کودک و نوجوانان ذکر شده بود . صرفنظر از کاریکاتورهای مرتبط و مناسب برای متون کودکانه ، تمام مطالب آن مطلب در حدود یک صفحه است که اینجانب آن متن تایپی یک صفحه ای و مشخصات شناسنامه یا شناسه کتاب را به عنوان مدارک همراه این نوشته به دفتر نشریه ی پزشکی امروز ارسال می کنم .

بر این متن یک صفحه ای که براساس فرهنگ معین و لغت نامۀ دهخدا شایسته ی عنوان کتاب نیست چه کتاب : [ ... اجتماع چند جزء نوشته شده یا چاپ شده و گرد آمده در یک جلد که بهم چسبیده و ته دوزی شده ... ] می باشد ، دو نفر که یکی از آنها بدون مدارج دانشگاهی و حتی در رشته خـودش در امتـحانات بورد تخصصی هم رد شده بود و دیـگری هم تنها به عنوان [ عضو هیـئت علمی ] بسنـده کرده بود مقدمه هایی چنان مضحک و دور از حقیقت و واقعیت نوشته بودند که مدتها مایه خنده دیگران شده بود .

من برای نشان دادن خود شیفتگی و جبران محرومیت ها که تقریباً همه دارند ، هرگز مقدمه ای بر کتابهای دیگران ـ آنهم با عبارات اغراق آمیز نمی نویسم ـ و از دوستانی که مثل من ـ نه آنچه که در ذهن خودشان می پندارند ـ حداکثر یک پزشک یا عضو هیئت علمی درجه 3 یا 4 هستند ، شایسته است به این ترتیب خود را مضحکه ی دیگران نسازند .