نگارشِ : دکتر رضا جمالیان

آرزوی رسیدن به خلسه های خیلی عمیق

در سال 1971 برای اولین بار شرمن به مطالعۀ دقیقتر سوژه هایی پرداخت که آنان در شرایط خلسه های بسیار عمیق هیپـنوتیزمی قرار گرفته بودند . خلسه هایی خیلی عمیقتر از آنچه که معمولاً در جریان اقدامات درمانی با هیپنوتیزم پدید می آیند . سوژه ها پس از استقرار در این شرایط ، تجربیات مبهم زمان خلسه ی عمیق خود را به این صورت بیان می کردند :

*  احساس همه چیز بودن

*  احساس یکی شدن یا وحدت با همه چیز

*  از دست دادن آگاهی از هویت خویش [ فنا ؟]

*  عدم قدرتِ درک « خود » خودّیت و منیّت

*  فقدانِ تمام افکار و تصاویر ذهنی

*  ...

همانگونه که شرمن دربارۀ این سوژه ها اظهار می دارد : « این افراد از نهایت مرزهای هرگونه طرح شناختی که آنان را به عنوان یک انسان و یک هویت مشخص معرفی می کنند ، گـذر و عبـور کـرده و دیگر هیچـگونه جـدائی را بین خـود و دیـگران ، بین خود و محیـط اطراف را نمی شناسند و درک نمی کنند . گویی آنان از این مقولات هم گذر کرده اند . آنچه که دراین وضعیت برای آنان باقی می ماند ، یک آگاهی ناب  واحد و غیرقابل تجزیه و تمایز است . آگاهی از این « وجودِ خالص و ناب » است که از طریق آن سالک یا عارف خود را یکسان و همانند با همه چیز در کائنات در می یابد .

یک چنین حالتی به نظر می آید که شبیه به حالت « ساتوری » بوده باشد که رسیـدن به آن هدف سالکان و عـارفــانی است که در طریـقت « ذِن مدی تیشن » یا [ سیر و سلوک عارفانه به روایت عارفان یا سالکان شرق آسیا ] طی طریق و سلوک می کنند و برای اولین بار واتس به معرفی و تشریح علمی آن پرداخت . درساتوری این هدف وجود دارد که عارف به قیمت از دست دادنِ هویت فردی خویش [ فنا ] ، با پیوند و یکی شدن با کائنات ، به بقای ابدی دست پیدا کند .

رسیدن به چنین حالتی از عمق خلسه بسیار بسیار به ندرت دستیافتنی است و تنها افراد نادری که دارای استعداد یا قابلیت هیپنوتیزم پذیری بسیار بالایی هستند ، پس از یک جریان خسته کننده و طولانی از القای خلسه و عمیقتر شدنِ استادانه و ماهرانه ، ممکن است به آن برسند . ما ، معمولاً در جریان کاربرد هیپنوتیزم درمانی هرگز به این حالات برخورد نمی کنیم . آنچه که در بالا ارائه شدند ، قسمتهایی از کتاب روشهای هیپنوتیزم درمانی تألیف جان واتکینس پرزیدنت سابق انجمن بین المللی هیپـنوتیزم تجربی و بـالیـنی [ISCEH ] است که امیـد فـراوانی می رود که در اوایل تابستان بسیار داغ 1394 ، با ترجمۀ اینجانب از سوی موسسه ی انتشارات اطلاعات چاپ و منتشر شود . او درکتاب بالا اعلام می دارد : « در هیچ شرایطی از تجربیات اینجانب [ واتکینس ] ، هرگز با بیماری مواجه نشده ام که او حتی در درجات بسیار عمیق خلسه ، به مرز یا محدوده قطع ارتباطِ کلامی با من برسد . » 

چند خاطرۀ کوتاه

درسال 1954 خورشیدی که برای طی یک دورۀ آموزشی یا فرصت مطالعاتی به دانشکدۀ بهداشت دانشگاه هاروارد رفته بودم ، مراحل پایانی پژوهشهای 30 ساله ی دکتر بنسن استاد بیماریهای قلب دراین دانشگاه بود که بصورت خلاصه به آثار درمان بخش مدی تیشن یا مراقبه بر روی کالبد انسان از جمله برای درمان پرفشاری خون بر اثر استرس نوید می داد . نتیجه ی این پژوهشها درکتابی با حدود 200 صفحه با عنوان عکس العمل ریلاکس شدن چاپ و منتشر شد که درتمام یا بسیاری از کتابهایی که راجع به مضامین استرس ، وانهادگی ، سیر و سلوک عارفانه ، ذِن ، ذن مدیتیشن و بالاخره هیپنوتیزم در محافل علمی جهان صحبت می شود ، به این کتاب اشاره یا ارجاع داده می شود . این کتاب دو سال کتابِ شماره (1) دربین 10 کتاب بسیار پرفروش آمریکا و سالیان درازی در بین 10 کتاب پرفروش آن کشور قرار داشت . این کتاب توسط اینجانب ترجمه و از سوی انتشارات نسل نو اندیش چند بار با تیراژ بالا به چاپ رسیده است . در این کتاب ،  اینگونه اظهار نظر شده که تمام مضامین به ظاهر متفاوتِ هیپنوتیزم ، خود هیپنوتیزم ، مدی تیشن یا مراقبه ، ذِن مدی تیشن ـ مدی تیشن به روایت سالکان شرق آسیا و در نهایت سیر و سلـوکهای عـارفانه یا صوفیانه نوعی از مدی تیشن است ـ که در طی آن تمام عـارفان یـا صوفیـانی که در وضعیت مربع = چهار زانو = وضعیت لوتوس ـ می نشینند و بصورت زیاد یا کثیر به تکرار ذکر خفی می پردازند ، همه به یک عکس العمل یکسان از آرامش جسمی می رسند که به آن می توان مدی تیشن یا مراقبه هم خطاب کرد . بیائیم و بیان افصح الفصحا را در مقدمه گلستان که به توصیف بسیار دقیق مراقبه می پردازد ، یکبار دیگر با نگرشی متفاوت مطالعه کنیم :

برای اولین بار ، شادروان دکتر فرخ سیف بهزاد بنیانگزار نشریه ی هفتگی پزشکی امروز که همیشه در تعقیبِ نام این نشریه ، بقول سعدی ذکرِ جمیل علمی هم می آید ، متوجه ی این نکته شد که آنچه در سطور بالا در داخل کادر قرار گرفته ، توصیف دقیق افراد صاحب دل ـ کسانیکه از قدیم کوشش می کرده اند که در سطح آگاهی متفاوتی قرار بگیرند ـ است که سر به جیب مراقبت فرو برده ـ همانگونه که در مجسمه های بودا دیده ام ، یعنی با پائین آوردن سر ، چانه به جیب یا یقه فرو رفته ـ و در این حالت بسیاری از افراد ممکن است به ادراکات یا مکاشفات شگفت انگیزی در شرایط خلسه فرو می روند که اشپیگل ها ( پدر و پسر ) درکتاب خلسه و درمان بصورت مبسوط به شرح آن پرداخته اند . عارفان و سالکان در این حالات شگفت انگیز با منطقِ خاص خلسه ، از حوزۀ هشیاری متعارف خارج می شوند ، و دیگر نمی توانند با بیان و کلام متعارف ، ادراکات و احساسات خود را که معمولاً در راستای باورها و تعالیمی است که قبلاً گذرانده و توسط پیر راهنما یا پیر طریقت قبلاً به آنها گفته شده است . دیگر این شهودها قابل بیان و درصورت بیان ، معقول و گاه مشروع بنظر نمی رسند و به یک بیـان شطحیـات یا مطالب جنون آسا یا از جنس آن هستند ، عارف چنان از این مشاهدات حالت نشئه و مستی پیدا می کند که دامن از کف می دهد و به عبارت دیگر حالی به حالی می شود . عارفان در طول تاریخ یاد گرفته اند که اگر نخواهند به همان نوع از عروج از نوع منصور حلاج برسند ، بهتر است راز دار باشند و شاید سببل یا شارب کلفت و آویزان استعاره ای از این مضمون باشد که کسانی که از عالم معنی یا عالم غیب به خبری می رسند ، نباید آنرا بیان کنند . هر که را اسرار حق یا اسرا اهل حق آموختند ، بایستی مهر بر لبان بنهند و یا دهانشان را اگر نمی دوزند ، ببندند .

امیدوارم در مؤسسه ی انتشارات اطلاعات ، آقای حمید ایراندوست که هم تحصیلات روان شناسی داشته و هم به استناد انتشار کتابهای متعدد ادیبی فاضل و به اعتبار انتشار 7 جلد کتاب نامه ایران محققی است که بیشتر از سن و جوانیش توانا است و هم دوستدار انتشارات بیشتر کتاب در انتشارات اطلاعات هستند که بیشتر کتابهای نوین هیپنوتیزم در انتشار مکرر و یا چاپ اول از عنایت او بهره گرفته اند ، درکتاب بسیار فاضلانه ، ادیبانه و متفاوتی که در شرح و ساده نویسی گلستان سعدی نوشته اند ، اگر مطالب بالا را مطرح ، معقول و مقبول می دانند ، دراین کتاب نفیس خود وارد کنند که من صادقانه زمانی که دوستان و بستگانِ به غربت رفته ، کتابهایی را از من می خواهند که بوی ادب و عرفان ایران را بدهد ، این کتاب و دو جلد کتاب حافظ شیرین سخن از آثار استاد فقید محمد معین را برای آنان می فرستم .